Zapadła wyczekiwana decyzja – Gdynia, a konkretniej jej modernistyczne centrum, zostanie wpisane na prestiżową Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Eksperci w poniedziałek 27 lipca w koreańskim Busan potwierdzili w ten sposób, że gdyńska architektura i cały układ urbanistyczny są dobrem o wyjątkowej wartości w skali całego świata.
- Jedyne takie na świecie. Cechy, które wyróżniają Gdynię
- Długa droga na listę UNESCO
- Wszystko „zaczęło się od morza” i przetrwało do dziś
- Co wpis zmieni w funkcjonowaniu miasta
- O Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO
Międzynarodowa promocja, pozycja na liście „koniecznie do zobaczenia” miłośników architektury z całego świata i nowy, silny motor napędowy dla turystyki – to tylko część korzyści, które od teraz stoją przed Gdynią. Gwarantuje je miejsce na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO (World Heritage List, WHL), czyli w najbardziej znanym na świecie zbiorze budynków, zabytków i tradycji, które zachowują historię dla następnych pokoleń.
Jedyne takie miasto na świecie. Cechy, które wyróżniają Gdynię
Po latach przygotowań i zabiegów miasta o wpis na prestiżową listę wreszcie podjęto pozytywną decyzję. Wczesnym rankiem z niedzieli na poniedziałek (26/27 lipca) Komitet Światowego Dziedzictwa UNESCO oficjalnie uznał modernistyczne centrum Gdyni za dobro o wyjątkowym znaczeniu dla całego świata. Dokładniej: za dobro posiadające Wyjątkową Uniwersalną Wartość (czyli tzw. Outstanding Universal Value – z j. ang.), co jest najważniejszym warunkiem wpisu.
Międzynarodowe grono ekspertów, które obradowało w koreańskim Busan przez ostatni tydzień dokładnie przyjrzało się gdyńskiemu, uzupełnionemu wnioskowi (przypomnijmy, że modernistyczne Śródmieście było jedynym polskim kandydatem do wpisu na Listę Światowego Dziedzictwa) i potwierdziło, że Gdynię wyróżniają cechy niespotykane w innych miastach z podobną architekturą.
To m. in. zwarta, starannie zaplanowana zabudowa śródmiejska z wysoką jakością przestrzeni do życia, projektowanie miasta w harmonii z morzem i portem, wyjątkowe kamienice i budynki o bogatych i spójnych formach architektonicznych oraz zachowanie historycznych funkcji, autentyczności i integralności całego obszaru.
Podsumowując: „Modernistyczne Centrum Gdyni” (pełna nazwa wpisu na WHL UNESCO) to po prostu jeden z najlepiej zachowanych na świecie przykładów nowoczesnego miasta portowego XX wieku.
To dzień, który zapisze się w historii Gdyni. Wielki powód do dumy i jednocześnie zobowiązanie do dalszej troski o to wyjątkowe miejsce dla przyszłych pokoleń. To także potwierdzenie, że wizja, od której ponad sto lat temu rozpoczęła się historia nowoczesnej Gdyni, zachowała swoją siłę i uniwersalne znaczenie. Wpis jest przede wszystkim hołdem dla ludzi odważnych: urbanistów, architektów, inżynierów i budowniczych, którzy uwierzyli, że z niewielkiej wsi można stworzyć nowoczesny port i miasto. Ten sukces należy również do kolejnych pokoleń Gdynianek i Gdynian, którzy przez dziesięciolecia troszczyli się o swoje miasto i czynią to nadal – mówi Aleksandra Kosiorek, prezydent Gdyni.
Długa droga na listę UNESCO
To efekt łącznie ponad 20 lat starań i prac nad tym, aby skutecznie chronić i promować najcenniejszą gdyńską architekturę. Przypomnijmy, że przez ostatnie dwie dekady miejscy urzędnicy między innymi zwiększyli ochronę konserwatorską, powołali Miejskiego Konserwatora Zabytków, prowadzili i wspierali liczne badania naukowe oraz współpracowali zarówno z mieszkańcami, jak i z innymi organami.
Od 2007 roku układ urbanistyczny Śródmieścia znalazł się w rejestrze zabytków, a od 2015 roku zyskał też status Pomnika Historii – tak narodziła się realna ambicja, aby miasto znalazło się także na prestiżowej, międzynarodowej liście prowadzonej przez UNESCO. Cel osiągnięto w symbolicznym momencie, jakim jest rok obchodów 100-lecia miasta.
To sukces wielu środowisk i dowód na to, że konsekwentna współpraca, dialog z ekspertami oraz odpowiedzialne zarządzanie dziedzictwem przynoszą efekty. Dziękujemy wszystkim, którzy przez lata angażowali się w przygotowanie nominacji i wspierali Gdynię na drodze do UNESCO. Chciałabym szczególnie podziękować autorom wniosku nominacyjnego, a w szczególności prof. dr hab. inż. arch. Marii Jolancie Sołtysik z Wydziału Architektury Politechniki Gdańskiej, dr hab. inż. arch. Robertowi Hirschowi, Miejskiemu Konserwatorowi Zabytków w Gdyni i Markowi Stępie, ówczesnemu wiceprezydentowi miasta. Bardzo dziękuję też zespołom gdyńskiego Biura Miejskiego Konserwatora Zabytków i Referatu Współpracy z Zagranicą, na czele z ich kierowniczkami, Celiną Łozowską i Joanną Leman, a także wszystkim osobom, które na co dzień wspierają miasto w ochronie i popularyzacji gdyńskiego dziedzictwa modernistycznego – wymienia Oktawia Gorzeńska, wiceprezydentka Gdyni.
Przypomnijmy, że za gdyńskim wnioskiem stoi m. in. szczegółowa dokumentacja nominacyjna, tzw. Plan Zarządzania (dokument określający zasady ochrony, monitorowania i rozwoju historycznego centrum), ich wieloetapowa ewaluacja przez ICOMOS (Międzynarodową Radę Ochrony Zabytków i Miejsc Historycznych) oraz praca dyplomatyczna i budowanie zaufania dla kandydatury na arenie ogólnopolskiej i międzynarodowej.
Do tego, aby modernistyczne Śródmieście mogło trafić na listę, przyczyniła się współpraca z rządem, Ministerstwami Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Spraw Zagranicznych, Narodowym Instytutem Dziedzictwa, Stałym Przedstawicielstwem RP przy UNESCO czy władzami województwa pomorskiego.
Aby zrozumieć, na czym polega wyjątkowość, warto zwrócić uwagę na:
- historię powstania miasta w tempie unikatowym w skali świata (z kaszubskiej wsi do nowoczesnego, portowego miasta z ponad 100 tysiącami mieszkańców w zaledwie kilkanaście lat)
- staranne planowanie miasta w duchu modernizmu: przemyślana siatka ulic, zwarte pierzeje kamienic, zorientowanie na potrzeby mieszkańców i jakość życia
- projektowanie budynków zgodnie z najlepszymi wzorcami: dobrze doświetlone mieszkania, brak ciemnych oficyn, dostęp do terenów zielonych, inspiracja motywami marynistycznymi, charakterystyczny, „opływowy” styl architektoniczny nazywany gdyńskim modernizmem i elementy art deco, zachowanie spójności i estetyki
- związek miasta z morzem: miasto było planowane i rozwijało się w harmonii z portem, a jego główna oś do dziś pozostała otwarta na morze (Molo Południowe, Skwer Kościuszki i ul. 10 Lutego)
- zachowanie autentyczności: miasto uniknęło poważnych zniszczeń podczas II wojny światowej, zachowało oryginalny układ ulic, placów i kwartałów oraz liczną zabudowę z okresu XX-lecia międzywojennego, nie zmieniły się funkcje większości budynków, pozostały historyczne nazwy.
To pierwsza polska pozycja na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO obejmująca architekturę modernistyczną całego zespołu urbanistycznego. Łącznie na liście znalazło się do tej pory zaledwie 17 obiektów z Polski: 15 dziedzictw kulturowych i 2 o charakterze przyrodniczym (wśród nich miejsca tak ikoniczne, jak Stare Miasto w Krakowie, kopalnia soli w Wieliczce czy zamek krzyżacki w Malborku).
Co wpis zmieni w funkcjonowaniu miasta
Miejsce wśród najbardziej wartościowego dziedzictwa z całego świata otwiera przed miastem nowe możliwości. Spodziewany jest przede wszystkim rozwój turystyki – marka UNESCO to silny magnes dla odwiedzających z całego świata, którzy szukają wartościowej oferty i napędzają lokalną gospodarkę (usługi, transport, handel, gastronomia). Znacząco większa będzie też rozpoznawalność miasta na arenie międzynarodowej. Obecność na Liście Światowego Dziedzictwa może również otworzyć potencjalne drogi do pozyskiwania zewnętrznych funduszy na działania związane z ochroną architektury i ułatwić dalszą ochronę wartościowych zabytków.
Wpis na prestiżową listę nie niesie natomiast za sobą rewolucji, której mogliby w jakikolwiek sposób obawiać się mieszkańcy samego Śródmieścia. Ten obszar już od 2007 roku znajduje się pod szczególną ochroną i właściciele budynków oraz kamienic – które w znacznej części pozostają pozostają w prywatnych rękach – wiedzą już, na jakich zasadach współpracować z konserwatorami. Wiele szczegółów określają też same zapisy miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego.
Warto pamiętać, że od lat z powodzeniem działa coroczny, miejski program dotacji do prac konserwatorskich, dzięki któremu inwestorzy mogą liczyć na finansowe wsparcie remontów elewacji, dachów czy detali najcenniejszych budynków. Działająca i stabilna ochrona zabytków to zresztą jeden z powodów, dzięki którym z sukcesem wnioskowano o wpis na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO – bez podjętych już ponad 20 lat temu kroków nie udałoby się zachować stanu, który przekonał ekspertów.
Kwestią, która ulegnie zmianie, będą natomiast uzgodnienia przy nowych inwestycjach. Aby utrzymać unikatowy charakter gdyńskiego Śródmieścia, każdorazowo konieczna będzie ocena ich wpływu na chroniony obszar – choć wiele kwestii określają już istniejące dokumenty planistyczne.
Czytaj więcej: gdynia.pl
